Παρασκευή, 26 Νοεμβρίου 2010

INLAND EMPIRE (2006), του David Lynch


Constructing and Deconstructing Cinema,
the Art of David Lynch


Η θύμηση είναι βίωμα προσωπικό. Κανείς δεν μπορεί να έχει πλήρη εικόνα της θύμησής μου πάνω σε κάποιο γεγονός, όπως κανείς δεν μπορεί να μου μεταφέρει εξ ολοκλήρου μια διαφορετική. Η μνήμη όμως, πότε προϊόν του υποσυνειδήτου και πότε πρώτη γραμμή στον εγκέφαλό μας, μπορεί να βιωθεί συλλογικά, χαράσσοντας κοινή γραμμή πλεύσης για το γεγονός και αδιαφορώντας για την περαιτέρω δομική διαδικασία που θα παράγει τη θύμηση. Η κοινωνία της θύμησης προϋποθέτει αλλά και έγκειται σε διαδικασίες υποβολής, μπλέκοντας μνήμη και αναμνήσεις και στοχεύοντας στο υποσυνείδητο ή, καλύτερα, στο όχι απολύτως ελεγχόμενο συνειδητό μέρος του μυαλού, ακριβώς όπως και οι ονειρικές καταστάσεις. Όνειρο και εφιάλτης είναι το ίδιο πράγμα εν γένει, αφού όνειρο για κάποιον μπορεί κάλλιστα να είναι εφιάλτης για κάποιον άλλο και η φύση της αποδοχής προσδιορίζεται τη στιγμή που θα διασταυρωθούν τα όνειρα, οι μνήμες αλλά και οι αναμνήσεις με ψυχοσυνθετικές καταστάσεις. Έτσι η μνήμη επηρεάζει την ψυχολογική (και φυσικά, υπό προϋποθέσεις, την ψυχική) μας κατάσταση και αντιστρόφως, πολλαπλασιάζει και ταυτόχρονα επηρεάζει τις επιλογές μας, αλλοιώνει τη διαύγεια και ευθύνεται σε μεγάλο ποσοστό για το συνολικό μας state of mind.

Το σινεμά ανέκαθεν λειτουργούσε αναζητώντας την απόλυτη δόμηση. Ακόμα και φιλμ που επιχείρησαν να αποδομήσουν το σινεμά (στοχεύοντας πάντα σε συγκεκριμένα κινηματογραφικά είδη) κατέληξαν απλά αντισυμβατικά είδωλά τους, ανήμπορα να αποδεσμευτούν από την φύση του, το κυρίως ρεύμα, την ελπίδα για ευρεία ανταπόκριση, από την κωμωδία στο δράμα και από το δράμα στο μιούζικαλ (σε έναν μάλλον άγαρμπο διαχωρισμό), με μοναδική αποδεκτή εξαίρεση την αναρχική κινηματογραφική ιδιοφυία του Ζαν Λυκ Γκοντάρ.

Όπως τα θεμέλια του κινηματογράφου, έτσι και τα φιλμ του Λιντς πατούσαν πάντοτε στην απόλυτη δόμηση. Μπορεί χωρίς συμβατικά μοτίβα, με στοιχεία σουρεαλιστικών καταβολών, αλλά ακόμα και με μια μόνο ψευδαισθητικά υφιστάμενη γραμμική αφήγηση, πάντοτε όμως δομούσαν ένα επεξηγηματικό ντεκουπάζ, με στέρεες ερμηνευτικές οδούς και σημειολογική σαφήνεια. Αν ο Λιντς μας δίνει το νέο του στίγμα με το τελευταίο του φιλμ δεν το γνωρίζει κανείς: Όλοι αυτοί οι ερεθιστικοί πολανσκικοί ευρυγώνιοι, η εντεινόμενη αφηγηματική αναρχία και η ψηφιακή κάμερα του εμπορίου δε γνωρίζουμε αν είναι εδώ για να μείνουν.
Η εισαγωγή στο φιλμ δεν αφήνει περιθώρια παρερμηνείας. Ένα κοντινό πλάνο σε μια βελόνα που γρατζουνάει ένα δίσκο του πικάπ και η σεκάνς που ακολουθεί μοιάζει αυτούσια όπως και κάθε επόμενη, σαν μια παράθεση ολοκληρωμένων κύκλων, αφού οι ιστορίες δείχνουν σχεδόν αυτοτελείς και αυθύπαρκτες και μάλιστα πλήρως ενορχηστρωμένες, με τη σκηνή που κλείνει(;) τον κύκλο να δένει πολύ όμορφα με το γεγονός ότι τον άνοιξε κιόλας. Ο ίδιος ο Λιντς ωστόσο δεν έχει κρατήσει τα χαρτιά του κρυμμένα από την αρχή: Η πορεία του φιλμ είναι αυτή του σπιράλ, με βίαιη (και σχεδόν προσχηματική) βουτιά στο κέντρο της ιστορίας και που, όσο το φιλμ προχωρά, τόσο απομακρυνόμαστε από αυτό, κινούμενοι σαν στο αυλακωτό του δίσκου της έναρξης, χωρίς δυνατότητα παρέκκλισης (άλλωστε κάθε απόπειρα θα καταλήξει άκαρπη ακόμη κι αν πρόκειται για ακούσια ή εξαναγκαστική, όπως το κινηματογραφικό διάλειμμα).

Η Νίκι (η τουλάχιστον εκθαμβωτική ερμηνευτικά Λόρα Ντερν), Αμερικανίδα ηθοποιός μάλλον παραγκωνισμένη από την κινηματογραφική βιομηχανία, έχει μόλις αποδεχθεί ένα ρόλο που ίσως την επαναφέρει στο προσκήνιο, σε μια πολωνική ταινία της οποίας τα γυρίσματα διεκόπησαν βίαια όταν η προηγούμενη πρωταγωνίστρια βρέθηκε νεκρή. Καθώς η ιδέα ότι το πρότζεκτ κουβαλάει μια παλιά κατάρα και όσο οι ομοιότητες με την πορεία των γυρισμάτων προ της διακοπής τους πληθαίνουν επικίνδυνα, το μυαλό της δημιουργεί τρομακτικά παιχνίδια, βασιζόμενα στο ένστικτο και βυθίζοντάς την σε έναν κόσμο όπου οι ταυτότητες χάνονται χωρίς επιστροφή. Η Νίκι βλέπει τη ζωή της να μπλέκεται με τον ρόλο της, να αρθρώνει το σενάριό του χωρίς να ασχολείται με αυτό, το χαρακτήρα της Σου να την καταπίνει ολοκληρωτικά με το πέρασμα του χρόνου και συγχέει τη ζωή της με τα φαντάσματα του παρελθόντος αλλά και του παρόντος (οι νεκροί χαρακτήρες, οι στοιχειωμένες εκ των μεταστροφών προσωπικότητες που κουβαλάμε όλοι με το πέρασμα των χρόνων). Όσο κινούμαστε πάνω στο σπιράλ του Λιντς, μαζί με την ηρωίδα, όσο απομακρυνόμαστε δηλαδή από το κέντρο-αφετηρία του, διαγράφουμε μεγαλύτερους κύκλους (που ποτέ δεν κλείνουν), χάνουμε κάθε στήριγμα, νιώθουμε αυτήν τη μετάλλαξη της προσωπικότητας, με τελευταία ελπίδα για σωτηρία τη μνήμη, μοναδικό όρθιο οχυρό στο χώρο της μάχης που εκτυλίσσεται στο μυαλό της Νίκι. Οι χαρακτήρες επικαλύπτονται με μαθηματική ακρίβεια σε σχέση με το χρόνο και τα όρια τους καθορίζονται απλώς και μόνο για να γίνει πιο ευδιάκριτο το πέρασμα σε κάποιον άλλο. Πόρνη ή σύζυγος, έκπτωτη σταρ του Χόλιγουντ ή actual χαρακτήρας σε πολωνική ταινία, η Νίκι αδυνατεί να καθορίσει τα όρια των χαρακτήρων που περνούν από το μυαλό της και σβήνει ακούσια τους δεσμούς που τους συγκρατούν, ακριβώς όπως το πέρασμα του χρόνου σβήνει κάθε μας αβοήθητη θύμηση. Ο μαέστρος Λιντς, τοποθετώντας μας από την αρχή σε αυτό το σύμπαν πολλαπλών χαρακτήρων, μας θολώνει κάθε στοιχείο, μας αφήνει να χαθούμε ολοκληρωτικά μαζί με τη Νίκι στη ζωή της, στο ρόλο της και στη ζωή του ρόλου της. Στο ταξίδι μας περνάμε από τα ίδια, αλλά τόσο διαφορετικά μέρη, βλέπουμε τα ίδια, αλλά τόσο διαφορετικά πρόσωπα. Κάθε μας θύμηση έχει σβηστεί. Γνωρίζουμε την ύπαρξη της διεξόδου αλλά θα πρέπει να την αναζητήσουμε όπως την υποδεικνύει ο ίδιος ο Λιντς, με μια γενναία χαλάρωση των δομών:

Γέλιο «κονσέρβα» στις πιο άσχετες στιγμές ενός διπλά άσχετου εμβόλιμου sitcom με πρωταγωνιστές ανθρωπόμορφα κουνέλια με κοστούμια, αποφορτιστικές ατάκες στο κέντρο ιδιοσυχνότητας του δράματος και μιούζικαλ ιντερλούδια με πόρνες που χορεύουν το Sinnerman σε lip-sync με τη φωνή της Νίνα Σιμόν (θυμηθείτε τον άγαρμπο αλλά κοινώς αποδεκτό διαχωρισμό του σινεμά, κωμωδία-δράμα-μιούζικαλ). Επιτέλους, ως φυσικό επακόλουθο μιας πολυσχιδούς φιλοσοφικής προσωπικότητας του παγκόσμιου σινεμά, ο Λιντς επιχειρεί (και, κατά τη γνώμη του υπογράφοντος, πετυχαίνει) το σινεμά της απόλυτης αποδόμησης.

Έτσι, το φιλμ του Λιντς δεν είναι έργο «αφηρημένης» τέχνης με την έννοια ότι ο ζωγράφος δεν γνωρίζει τα συντεταγμενικά στοιχεία της πινελιάς του όπως ο Λιντς γνωρίζει την αρχή και το τέλος της σκηνής του, όσο κι αν αφήνει να τον παρασύρει (δόμηση). Από την άλλη είναι αφηρημένο αφού, όπως τα όνειρα, δεν προσδιορίζεται χωροχρονικά (αφηγηματική-χαρακτηρολογική-τεχνική, άρα στην ουσία της σινεματική, αποδόμηση).

"It's totally absurd for filmmakers not to be able to make films the way they want to make them.
But in this business it's very common."


Ο Λιντς όμως δεν έχει τελειώσει εδώ. "Some men they don’t appear, they reveal", ακούμε στο φιλμ. Ότιδήποτε διχοτομεί την προσωπικότητα της Νίκι πρέπει να διαλυθεί κι αν στο παρελθόν ο ίδιος ταλαιπωρήθηκε από τους παραγωγούς (Dune), εδώ μπορεί να κάνει το φιλμ όπως εκείνος θέλει. Έτσι, όταν η Νίκι φτύνει τη βιομηχανία στη μούρη με το ματωμένο σάλιο που της άφησε στο στόμα η γροθιά του Χόλυγουντ (σε μια εξόχως αλληγορική σκηνή), όλοι μας βλέπουμε σε μια σκοτεινή αίθουσα , κάτω από την παλιά μουβιόλα και ανάμεσα στον θόρυβο από τα σκασίματα των καρέ, το Ντέιβιντ Λιντς να απολαμβάνει το αριστούργημά του, γελώντας εκστατικά.

Πάνος Τράγος

11 σχόλια:

Chris Z. είπε...

Είναι όλα υπέροχα. Τόσο η ταινία όσο και ο τρόπος που την προσεγγίζεις. Μου άρεσε η έννοια της σπειροειδούς …αποδόμησης αλλά δεν θέλω να αναφερθώ σε αυτά που γράφεις, θέλω όμως να σ’ ευχαριστήσω για την παρουσίαση. Δύσκολα βρίσκεις κείμενα για κάτι τέτοια. Τουλάχιστον στο εσωτερικό.

Ό,τι έσπειρε ο Lynch με το Eraserhead και τις λεωφόρους, τώρα το θερίζει και μάλιστα το απολαμβάνει όσο τίποτα. Όταν είχα δει την ταινία θεώρησα ότι αυτή είναι η πιο προσωπική του στιγμή. Την τελευταία φορά που την είδα κατάλαβα ότι αυτή είναι η πιο προσωπική ΜΟΥ στιγμή. Τέτοιος είναι ο Lynch, χαρίζει το όραμά του στο θεατή αφήνοντάς τον αποδεσμευμένο και ελεύθερο. Υπέροχη ταινία, υπέροχη..

inverted_a είπε...

From this day on, we are brothers.

ΠΑΝΟΣ είπε...

Chris Z.,
Σ'ευχαριστώ πολύ για το σχόλιο και τα καλά λόγια. Λάτρεψα την ταινία και, πίστεψέ με, δεν μπήκα για τα καλά μέσα της με επαναληπτικές προβολές και τέτοια. Όσα γράφω είναι όσα μου έχουν μιλήσει από εκείνη τη μία και μοναδική προβολή, περίπου 4 χρόνια πριν. Φυσικά και, όπως λες, έγινε ΔΙΚΗ ΜΟΥ, εδώ σε καταλαβαίνω απόλυτα.

Inverted_a,
Αδερφέ... Δώσε μας εδώ το link από εκείνη την απίστευτη (και εξουθενωτική...) ανάλυσή σου για το φιλμ. Πραγματικά εντυπωσιακή.

inverted_a είπε...

Υποθέτω θα λες αυτό το ποστ με τα spoilers:

(WARNING για οποιον δεν θέλει να διαβάζει spoilers!)

http://seagazing.blogspot.com/2007/06/inland-empire-analysis-spoilers-warning.html

King Ink είπε...

Θέλει πολύ κουράγιο να κάνεις ανάρτηση για μια τέτοια ταινία. Από που να αρχίσεις και τι να πρωτοσχολιάσεις. Κατάφερες πάντως να θέσεις γερές βάσεις εξηγώντας το ανεπίδεκτο εξηγήσεων μυαλό του Λυντς όπως εκφράζεται μέσα από αυτήν την ταινία.
Είμαι πολύ μεγάλος οπαδός του Λυντς, με δύο μόνο αγκάθια στην φιλμογραφία του. Το straight stοry και το Inland empire. Μου δίνει την εντύπωση η ταινία ότι θα πρέπει να την σκεφτείς πάρα πολύ και να την αναλύσεις για να την αγαπήσεις. Επειδή όμως όλα αυτά τα στοιχεία υπήρχαν έτσι κι αλλιώς στην φιλμογραφία του Λυντς, το Inland empire μου έδωσε την εντύπωση ότι ήταν απλά μια προσπάθεια του Λυντς να κάνει μια σύνοψη της αντίληψης που έχει διαμορφώσει για τον κινηματογράφο μετά από τόσα χρόνια. Βλέποντάς το από αυτήν την οπτική, δεν μπόρεσα να εκτιμήσω όλα αυτά τα στοιχεία που εσύ και ο inverted αναφέρετε στις πολυ ωραίες αναλύσεις σας. Σαν να έπαιζε μαζί μου ο Λυντς λέγοντάς μου κοίτα πόσο πιο πολύ μπορώ να σε μπερδέψω και πως γίνεται στην πράξη η πλήρης αποδόμηση της κινηματογραφικής τέχνης, χωρίς να έχει σκοπό όμως να πει τίποτα παραπάνω. Στο παιχνίδι αυτό ο Λυντς κέρδισε. Η ταινία όμως δεν με ικανοποίησε λόγω έλλειψης της αυθεντικότητας που χαρακτήρισε τα υπόλοιπα εξαιρετικά κινηματογραφικά του επιτευγματα.
Δεν την έχω δει και γω από τότε που βγήκε στους κινηματογράφους. Ίσως πρέπει να την ξαναδω για να δω αν πλέον μετά από τόσο καιρό δω με άλλο μάτι το εγχείρημα αυτό του Λυντς και μπορέσω να ξεφύγω από αυτήν την εγκλωβιστική οπτική υπό την οποία παρακολούθησα την ταινία.

argiris-cinefil είπε...

Πολλά μπράβο για το κείμενό σου για μια τόσο δύσκολη ταινία.
Κι εγώ μεγάλος θαυμαστής του Λιντς όπου είναι μέσα στο Top 10 των αγαπημένων μου σκηνοθετών.
Θα συμφωνήσω με την άποψη του φίλου King. Πιστεύω ότι ο Λιντς γυρίζοντας την ταινία με ψηφιακή κάμερα θέλησε πρώτα από όλα να πειραματιστεί και να εκμεταλλευτεί τις πολλές δυνατότητες αλλά και τις ελευθερίες που του δίνει το μέσο αυτό και να μας παρουσιάσει ένα επικό και φιλόδοξο πειραματικό φιλμ πάνω στα παρασκήνια της κινηματογραφικής βιομηχανίας όπου το αποτέλεσμα το βρήκα ναι μεν γοητευτικό αλλά κάπως άνισο. Εξάλλου το είχε κάνει πολύ καλύτερα, κατά την γνώμη μου, στο εξαιρετικό “Οδός Μαλχόλαντ”. Εκπληκτική η Λόρα Ντερν.

2: Απλώς ενδιαφέρον

0: Κακή / 1: Μετριότατη / 2: Απλώς ενδιαφέρον / 3: Καλή / 4: Πολύ καλή / 5: Αριστούργημα

Dynx είπε...

Είναι η αγαπημένη μου ταινία του Lynch και για μένα το πραγματικό αριστούργημά του (το είχα σχολιάσει κι εγώ στο blog). Δεν ξέρω ωστόσο αν συμφωνώ με την τελευταία πρόταση, τον Lynch να γελάει εκστατικά: τον έχω για πιο "συνετό" και υπεράνω...

Ann Total Black είπε...

η ταινία απλά σπέρνει.. αν την δεις πιο καλά θα δεις πόσο σου μοιάζει, πόσο σε βυθίζει σε προσωπικούς κόσμους και μοτίβα.

ο Lynch με αυτή την ταινία και τη Χαμένη Λεωφόρο με έκανε να νιώσω του παλμό του εφιάλτη.

vasia είπε...

η κριτικη της ταινιας πολυ καλη,ενδιαφεροντα και τα σχολια!ωστοσο τους επαινους που εχουν κατα καιρους γραφει για το INLAND EMPIRE ποτε δεν εχει συνοδευσει καποια ερμηνεια.οχι κριτικη!καποια εξηγηση η αναλυση!ναι το ονειρο και το υποσυνειδητο βρισκονται σε πρωτο πλανο,αλλα οπως τονισε και ο φιλος που εγραψε την κριτικη,ο σκηνοθετης γνωριζει ποιο ειναι το τελος και η αρχη καθε σκηνης του.γνωριζει ομως και τι υποδηλωνεται με αυτη?

vasia είπε...

η κριτικη της ταινιας πολυ καλη,ενδιαφεροντα και τα σχολια!ωστοσο τους επαινους που εχουν κατα καιρους γραφει για το INLAND EMPIRE ποτε δεν εχει συνοδευσει καποια ερμηνεια.οχι κριτικη!καποια εξηγηση η αναλυση!ναι το ονειρο και το υποσυνειδητο βρισκονται σε πρωτο πλανο,αλλα οπως τονισε και ο φιλος που εγραψε την κριτικη,ο σκηνοθετης γνωριζει ποιο ειναι το τελος και η αρχη καθε σκηνης του.γνωριζει ομως και τι υποδηλωνεται με αυτη?

Ανώνυμος είπε...

Μια ερμηνεία-Η ταινία από την μία (από την πλευρά του σκηνοθέτη) έχει στοιχεία βιογραφίας μιας πρώην πόρνης από την βαλτική και του άντρας της, που την έσωσε από την κολασή της . Και από την άλλη (από την πλευρά της πρώην πόρνης την οποίας βλέπουμε στην αρχή της ταινίας) έχουμε ένα καλειδοσκοπικό πέρασμα τον αισθημάτων, επιθυμιών, φόβων, ελπίδων, αγωνιών της, παλιών και νέων, μέσα από το έργο του Λιντς, ως σκηνοθέτη. Δίνει την εντύπωση το έργο ότι έχει γραφεί πάνω στον διάλογο ( πνευματικό ) αυτών των δύο υπάρξεων .Ο Λιντς και το έργο του σίγουρα υπήρξε. Η κοπέλα δεν το γνωρίζουμε !

Δημοσίευση σχολίου