Πέμπτη 21 Ιουλίου 2011

SOMEWHERE (2010), της Sofia Coppola


Μπορείς να σταθείς στο διάσημο επίθετό της. Στην, όχι πάντα πετυχημένη, προσπάθειά της να μιμηθεί τον μεγάλο Αντονιόνι και να καταγράψει την ποίηση της μοντέρνας ανίας. Στη σταθερή επανάληψη των ίδιων θεματικών και στιλιστικών μοτίβων από ταινία σε ταινία. Κι έτσι θα χάσεις ένα θησαυρό. Τον πολύτιμο ψίθυρο οικειότητας που μοιράζονται ο Johnny και η εντεκάχρονη κόρη του Cleo και σε προσκαλούν να συμμετέχεις. Δυστυχώς, τα λόγια που μουρμούρισε ο Bill στο αφτί της Scarlett, μακριά από τα αφτιά μας, θα κερδίζουν για πάντα την προσοχή των πολλών. Ενώ το μικρό διαμάντι που λέγεται Somewhere μοιάζει καταδικασμένο να μείνει στην αφάνεια, χαμένο στη μετάφραση, να περαστεί και να ξεχαστεί. Εκτός από εκείνους που είχαν τις αισθήσεις τους ανοιχτές σαν το αντάμωσαν. Πείτε ό,τι θέλετε για την Coppola και μάλλον θα συμφωνήσω μαζί σας. Αφήστε έξω όμως αυτό το φιλμ. Για όσους δάκρυσαν μαζί του είναι ένα «ευαίσθητο» προσωπικό δεδομένο.

Αχιλλέας Παπακωνσταντής

Τετάρτη 20 Ιουλίου 2011

A WOMAN, A GUN AND A NOODLE SHOP (2009), του Zhang Yimou


Τι κι αν οι ίδιοι οι Coen δηλώνουν πως πρόκειται για την πιο μέτρια ταινία τους, το δηλητηριώδες μαύρο χιούμορ, η σκοτεινή ατμόσφαιρα και η εντυπωσιακή κινηματογράφηση κάνουν το Blood Simple να φαντάζει ως ένα από τα καλύτερα ντεμπούτα και, σχεδόν τριάντα χρόνια μετά, ο σαρκασμός του εξακολουθεί να ηχεί ισχυρός. Στην είδηση ότι ο Zhang Yimou, εξέχων εκπρόσωπος της Πέμπτης Γενιάς της κινέζικης κινηματογραφίας, ανέλαβε να το επισκεφτεί πρώτα έρχεται η απορία, στη συνέχεια το αναμφισβήτητο ενδιαφέρον και στο τέλος η ίδια η ταινία. Μια μετριότατη φάρσα, κάτι σαν ανέμπνευστος Woody Allen της Love and Death περιόδου, μία HD γυαλάδα που λειτουργεί αρνητικά στην αισθητική αποτίμηση και, εν τέλει, μια υπενθύμιση της πραγματικής αξίας του κοενικού διαμαντιού. Το μόνο που μένει είναι η αναγνώριση για μια φρέσκια προσαρμογή και όχι για απλή επανάληψη του πρωτότυπου φιλμ, μία - δύο σκηνές που θυμίζουν πως ο Yimou υπήρξε κάποτε ένας κορυφαίος στιλίστας της έβδομης τέχνης και η εντυπωσιακή αφηγηματική οικονομία.

Αχιλλέας Παπακωνσταντής

Τρίτη 19 Ιουλίου 2011

LONDON BOULEVARD (2010), του William Monahan


Βαδίζοντας παράλληλα με το παρεμφερές σε τίτλο αριστούργημα του Wilder ή προσπερνώντας το από την αντίθετη λωρίδα (όπως το βλέπει κανείς), το σκηνοθετικό ντεμπούτο του περιζήτητου σεναριογράφου William Monahan μοιράζεται με το Sunset Boulevard κάτι βαθύτερο από βασικά σεναριακά σχήματα: ένα φαταλισμό βαμμένο με τα χρώματα του θανάτου, ένα σύμπαν όπου τα χρωστούμενα επιστρέφουν με ταχύτητα ανώτερη της ποθητής εξιλέωσης. Ντυμένο το κοστούμι ενός brit noir, σαν ένας Guy Ritchie με το πόδι σηκωμένο από το γκάζι, το φιλμ μπορεί να περηφανεύεται της στιβαρής του αφήγησης και της εξαιρετικής ερμηνείας του Colin Farrell (αργά και σταθερά ο Ιρλανδός σταρ ανεβαίνει επίπεδο). Οι δεύτεροι ρόλοι – απολαυστικοί οι David Thewlis και Ray Winstone – και το ηλεκτρισμένο σάουντρακ αποζημιώνουν για την επιδερμική αντιμετώπιση σε βασικούς άξονες της πλοκής (τα αβάσταχτα βάρη της διασημότητας και η απόσυρση από τα φώτα μιας εξαιρετικά νεαρής σταρ μοιάζουν παρατεταγμένα χωρίς ξεκάθαρο σκοπό). Κι αν οι αχρείαστα γενναίες δόσεις χιούμορ στερούν από το London Boulevard την δυνατότητα να πλησιάσει τη δύναμη ενός Carlito’s Way ή ενός The American (ως πλέον πρόσφατου παραδείγματος), η αδικία ωστόσο θα σφίξει τα στομάχια στο φινάλε υπενθυμίζοντας πως όταν η ζωή έρχεται να εισπράξει, τίποτα δε ξεχνά.

Αχιλλέας Παπακωνσταντής

COPIE CONFORME (2010), του Abbas Kiarostami


Τη χρονιά που το Blue Valentine μονοπώλησε το κινηματογραφικό ενδιαφέρον στο ζήτημα των σχέσεων, και ειδικότερα του γάμου, η νέα ταινία του Κιαροστάμι αξίζει και με το παραπάνω το χαρακτηρισμό ενός εκ των πιο αδίκως παραγνωρισμένων φιλμ της σεζόν. Ξεκινώντας από τη διάλεξη ενός συγραφέα πάνω στο θέμα της αντιγραφής στις τέχνες, καταλήγει μέσα από μία διαδρομή (αυτογνωσίας) στην ιταλική επαρχία να ξεμπροστιάσει τις φαντασιώσεις μας, τις υποκριτικές μας προκαταλήψεις και τον κρυπτοσυντηρισμό με τον οποίο αντιμετωπίζουμε τη ζωή και τη συμβίωση με τον Άλλον. Στο διάστημα μίας και μόνο ημέρας, με μπροστάρηδες δύο ερμηνείες αξιοζήλευτης τόλμης (η Binoche στην καλύτερη της εμφάνιση εδώ και χρόνια), το Copie Conforme θα επικαλεστεί ένα σινεμά διαλογικό/δοκιμιακό για να το υπονομεύσει με έναν τόνο παιχνιδιάρικο και μια συναισθηματική κατάρρευση οδυνηρής ειλικρίνειας: μέσα από τον ατομικό μας ιδεαλισμό και τη συνεπαγόμενη ρουτίνα, γινόμαστε όλοι γνήσια αντίγραφα μιας επίπλαστης ευτυχίας, ενός σεναρίου ζωής στο οποίο δεσμευόμαστε καθημερινά. Και σαν αντιληφθούμε την αποξένωσή μας από τον άλλον, έρχεται η συντριπτική συνειδητοποίηση του αλλότριου εαυτού μας.

Αχιλλέας Παπακωνσταντής

Δευτέρα 18 Ιουλίου 2011

WINTER'S BONE (2010), της Debra Granik


Ο "δήθεν" ανεξάρτητος αμερικανικός κινηματογράφος, εκείνος που οικειοποιείται το όνομα με επιχείρημα τον χαμηλό προϋπολογισμό και το ανθρώπινο προφίλ των ιστοριών του, ξεκίνησε ως στιλ για να καταλήξει σήμερα να αποτελεί μανιέρα. Χιλιοαντιγραμμένη και (πλέον) προβλέψιμη, θα ήταν παντελώς περιττή αν κάθε σεζόν δεν υπήρχαν μια-δυο ταινίες που να ξεχωρίζουν από το συνονθύλεμα. Πρόπερσι ήταν το Frozen River και το The Visitor, πέρσι το Wendy & Lucy, φέτος η πρωτιά πάει ασυζητητί στο Winter's Bone. Δεύτερο μεγάλου μήκους εγχείρημα για την Debra Granik, το φιλμ επωφελείται της απλής (όχι απλοϊκής) πλοκής, της εξαιρετικά σφιχτοδεμένης αφήγησης και της ψυχρής ομορφιάς της χειμωνιάτικης αμερικάνικης επαρχίας. Ωστόσο, το αδιαφιλονίκητο αστέρι της ταινίας δεν είναι άλλο από την Jennifer Lawrence, σε μια ερμηνεία στιβαρή, αντιστρόφως ανάλογη της νεαρής ηλικίας της ηθοποιού. Η απεικόνιση της βίας, ως αναπόδραστο επακόλουθο της φτώχειας, είναι στοιχειωτική μέσα στη φορτισμένη ειλικρίνειά της, έστω κι αν ο προβληματισμός δεν προχωρά σε επόμενο στάδιο (εδώ και η βασική διαφορά του προαναφερθέντος κινηματογραφικού ρεύματος μπροστά στο ευρωπιαϊκό ισοδύναμό του, βλ. Dardenne). Απαιτήσεις που συνιστούν πολυτέλεια μπροστά στην ακατέργαστη δύναμη μιας και μόνο σκηνής που σοφά η Granik φυλάσσει στα τελευταία λεπτά της ταινίας της: εκεί όπου οι δεσμοί του παρελθόντος θα κοπούν με την ωμότητα που αντιστοιχεί στις ματωμένες αμαρτίες που κληρονομήσαμε, στα δεσμά που φορτωθήκαμε πριν καν τα συνειδητοποιήσουμε.

Αχιλλέας Παπακωνσταντής

Κυριακή 17 Ιουλίου 2011

ACE IN THE HOLE (1951), του Billy Wilder


Η πλέον διαχρονική συνταγή συντήρησης της εξουσίας συνοψίζεται στο δίπτυχο «άρτος και θέαμα». Όταν ο λαός ικανοποιεί τόσο τη βιολογική όσο και την πνευματική του πείνα, αδρανοποιείται και μπορεί πλέον να πέσει εύκολα θύμα αυτής της εκτόνωσης των βαθύτερων ενστίκτων του. Κι αν το αριστούργημα του Billy Wilder δεν έχει …γαστρονομικές βλέψεις, σίγουρα έχει πολλά να πει για το θέαμα και τη βιομηχανία που στήνεται γύρω από αυτό. Το βασικό του ατού (για να παραφράσουμε την μάλλον ατυχή μετάφραση του πρωτότυπου τίτλου) είναι η ασφάλεια που παρέχει: ο θεατής δε θέλει να εμπλακεί στην περιπέτεια του πράττειν και προτιμά την ασφάλεια του θεάματος (από τον καναπέ ή την εξέδρα). Εκεί ολόκληρος ο κόσμος υποβιβάζεται στο επίπεδο των φαινομένων και οι θεατές μένουν παθητικά πιόνια της Ιστορίας που μας διαπερνά και, διόλου σπάνια, μας σαρώνει χωρίς να έχουμε εκδηλώσει την παραμικρή προσπάθεια αντίστασης. Φυσικά, κατεξοχήν θέαμα είναι και ο ίδιος ο κινηματογράφος. Ο οποίος, αν τον αντικρίσουμε από την άλλη πλευρά, αυτή των δημιουργών, συνιστά πράξη κι όχι θέαμα. Και η πράξη, εξορισμού πολιτική, φέρνει μαζί της και την ευθύνη.

Σε αντίθεση με το αμέσως προηγούμενο φιλμ του (Sunset Boulevard), εδώ ο Wilder δεν καταπιάνεται με την αθέατη όψη του Hollywood, παρά μόνο σε επίπεδο συμβολικό. Στο προσκήνιο βρίσκεται η δημοσιογραφία που με πρόσχημα το μαχητικό της χαρακτήρα, εξαντλείται ανελέητα στη μάχη για το επόμενο (και το επόμενο) πρωτοσέλιδο, σε μια εποχή που η πλήρης εξαθλίωση του λειτουργήματος από την τηλεόραση έμελλε να συμβεί. Ο Chuck Tatum, ένας πρώην διάσημος ρεπόρτερ, έχει καταλήξει σε μια άσημη εφημερίδα στην Αλμπουκέρκη. Περιμένοντας για καιρό το θέμα που θα τον κάνει πάλι πρώτη φίρμα, το «ανακαλύπτει» στην ιστορία ενός ντόπιου που εγκλωβίστηκε σε μια σπηλιά, έστω κι αν αυτό σημαίνει πως πρέπει να παρατείνει τεχνηέντως την επιχείρηση απελευθέρωσής του. Εμπνευσμένο από την αληθινή υπόθεση του δημοσιογράφου Floyd Collins, το Ace in the Hole σοκάρει με την άκρως μοντέρνα γραφή του - ας σημειωθεί εδώ ότι πρόκειται για το πρώτο σενάριο στο οποίο ο Wilder δεν έχει τη συνδρομή του για χρόνια αχώριστου συνεργάτη του, Charles Brackett. Ξεπερνώντας το επίκαιρο του θέματος, η αδίστακτη σκιαγράφηση ενός πλήρως αντισυμβατικού, με τα δεδομένα της εποχής, αντιήρωα απαλλάσσει το φιλμ από κάθε ρυτίδα που θα ήταν φυσιολογικό να είχαν επιφέρει τα εξήντα χρόνια από το γύρισμά του. Διαπίστωση που το φέρνει εγγύτερα στο ανεξάρτητο αμερικάνικο κινηματογράφο της δεκαετίας του ’70 ή στα προγενέστερα film noir.

Πέρα όμως από τον Tatum (ο Kirk Douglas σε μια από τις καλύτερες στιγμές του), η κοφτερή και κριτική σάτιρα του Ace in the Hole στοχεύει και το κοινό που μέσα σε λίγες μέρες κατέκλυσε τον περιβάλλοντα της σπηλιάς χώρο, φέρνοντας μαζί του μια ολόκληρη επιχείρηση εκμετάλλευσης και κέρδους. Βλέποντας τον κόσμο όχι απλά να δέχεται, αλλά και να συμμετέχει στο πανηγύρι που στήνεται γύρω από την περιπέτεια ενός άτυχου συνανθρώπου τους, ο Wilder αναρωτιέται που να ρίξει το φταίξιμο. Είναι το κοινό που επιβάλλει τον αμοραλισμό του θεάματος ή κάποιοι φρόντισαν να το διαπαιδαγωγήσουν προς αυτήν την κατεύθυνση; Αποκτώντας τη θέση του στη φιλμογραφία του σκηνοθέτη, το Ace in the Hole δε συνδέεται μόνο με το Sunset Boulevard, με το οποίο αναμφισβήτητα μοιράζεται τη σκληρή όψη αυτού που σήμερα ονομάζουμε show business. Στην πραγματικότητα, αποτελεί ένα ακόμα κομμάτι στην απεικόνιση της ηθικής αστάθειας στην κοινωνία των ΗΠΑ αμέσως μετά το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, μια εξερεύνηση που ξεκίνησε από τα Double Indemnity (1944) και The Lost Weekend (1945). Τα κάδρα πλημμυρίζουν από κυνισμό και το φιλμ εικονογραφεί τον οπορτουνισμό, το κέρδος και την απληστία χτυπώντας σε δύο παράλληλα πλαίσια. Από την μία με τον αδίστακτο Tatum, έναν άνδρα που στοχεύει στην άνοδο με κάθε τίμημα. Από την άλλη με το ανώνυμο πλήθος, σε μια σειρά από σκηνές που στήνουν έναν αποκρουστικό καθρέφτη της γκροτέσκας ψυχολογίας του.

Αγγίζοντας βάθη αθέατα για τις αρχές της δεκαετίας του ’50, το Ace in the Hole ξεγυμνώνει το περίφημο αμερικάνικο όνειρο από τους επιφανειακούς καλλωπισμούς του. Από τη μία η χωρίς αναστολές επιδίωξη δημιουργίας μύθων, από την άλλη η λαιμαργία με την οποία η μάζα τους απορροφά, ιδού ένα έθνος που αντικατέστησε την (απούσα) Ιστορία με μία ασυγκράτητη καταναλωτική μανία. Φυσικά, σήμερα συνειδητοποιήσαμε ότι το φαινόμενο δε γνωρίζει σύνορα και η γρήγορη διαδοχή ειδήσεων έχει οδηγήσει στην αναισθητοποίησή του κοινού σε παγκόσμια κλίμακα. Είναι πλέον γεγονός ότι όχι μόνο η «ενημέρωσή» μας, αλλά και η ψυχαγωγία μας μπορεί ελεύθερα να βασίζεται στη δυστυχία του άλλου. Κι αν ήταν η μεγάλη επιτυχία του Sunset Boulevard που επέτρεψε στο Wilder να γυρίσει μια τόσο σκοτεινή ταινία, δεν είναι έκπληξη ότι αυτή με τη σειρά της αποτέλεσε μια κριτική κι εμπορική καταστροφή. Κοινό και δημοσιογράφοι αποδείχτηκαν υπέρ του δέοντος εύθικτοι στην κριτική τους αντιμετώπιση και έστρεψαν τις πλάτες τους. «Fuck them all», δήλωνε ο Billy, «It’s the best picture I ever made». Κι έχει δίκιο.

Αχιλλέας Παπακωνσταντής

Δευτέρα 4 Ιουλίου 2011

SUNSET BLVD. (1950), του Billy Wilder


Προσπαθώντας να ξεφύγει από τους πιστωτές του, ο αποτυχημένος σεναριογράφος Τζο Γκίλις καταλήγει στην έπαυλη της Νόρμα Ντέσμοντ, μιας ξεπεσμένης σταρ του κινηματογράφου που λαχταρά την επάνοδό της στο Χόλιγουντ. Εκείνη τον προσλαμβάνει για να επιμεληθεί το σενάριό της, τον ερωτεύεται σε αρρωστημένο βαθμό και οδηγεί και τους δύο στην καταστροφή.

Πίσω απ’ όλα, το μη κατηγοριοποιήσιμο αριστούργημα του Μπίλι Γουάιλντερ, περιγράφει τη γέννηση και το θάνατο ενός άστρου. Και, όπως τα πάντα στη ζωή μας στήνουν ένα χορό ως κύκλοι ομόκεντροι, ο θάνατος ενός άστρου στο σύμπαν του Χόλιγουντ αντιστοιχεί τα στάδιά του με το μεγαλοπρεπή θάνατο ενός άστρου στο χωρικό μας σύμπαν. Πριν την έκρηξη που θα σημάνει τον οριστικό του θάνατο, το άστρο μετατρέπεται σε έναν κόκκινο γίγαντα, την πιο εντυπωσιακή και φαντασμαγορική του μορφή, το, τρόπον τινά, αισθητικό του ζενίθ. Έχοντας ήδη κάνει αρκετά βήματα στο δεύτερο (και τελευταίο) μισό της ζωής της, το πρώην αστέρι του βωβού κινηματογράφου, Νόρμα Ντέσμοντ, ονειρεύεται την επιστροφή της στο Χόλιγουντ με μια υπερπαραγωγή που θα την κρατήσει στην ιστορία. Ονειρεύεται τη γιγάντωση πριν την έκρηξη δηλαδή, το οριστικό θρόνιασμα στο κινηματογραφικό πάνθεον από το οποίο αποκαθηλώθηκε με -ποιόν άλλο;- το χρόνο. Και το πάνθεον δε χωράει παρακμή, αλλά μόνο τη λάμψη των αστέρων του, που συνεχίζει να φωτίζει μετά το θάνατό τους. Γιατί αυτό ακριβώς είναι το σινεμά: η τέχνη που παγώνει το χρόνο σε πρόσωπα, σε λόγια, σε εικόνες.

Στον αναφορικό λαβύρινθο μιας από τις δοκιμιακά πολυπλοκότερες ταινίες που έγιναν ποτέ, η ματιά στο εσωτερικό του μύθου καταλήγει με ακρίβεια στο βαθύτερο σκοτάδι. Πίσω από τις αυλαίες και το πανί του σινεμά, κρύβονται μούμιες που ζουν βουτηγμένες στην αυταπάτη, την παραίσθηση, τη ματαιοδοξία. Αστέρια που ονειρεύονται πως ζουν, ενώ παίρνουν τη σειρά τους στη γραμμή που χαράσσει το σύστημα για αυτά: ρούχα, φιλανθρωπίες, επιλογές, συνεντεύξεις, όλα υπό το γράμμα του συστημικού “νόμου”. Ονόματα που πηγαινοέρχονται, εξώφυλλα, σκάνδαλα, η ημερήσια διάταξη κάθε αστέρα που σέβεται το όνομά του - το όνομα που έχτισε γι’ αυτόν το Χόλιγουντ.

Στην εποχή του βωβού αλλά και ιδιαίτερα στις πρώτες δεκαετίες μετά την έλευση του ομιλούντος κινηματογράφου, οι ηθοποιοί δεν απολάμβαναν απλώς την εκτίμηση και την αγάπη των θαυμαστών τους, αλλά λατρεύονταν σαν ιέρειες μιας θρησκείας εν τη γενέσει της. Ήταν μορφές θεϊκές, αψεγάδιαστες, φορείς μιας απρόσιτης τελειότητας που φρόντιζε για την ευλαβική τήρηση της απόστασης από το κοινό τους. Τα χρόνια όμως της αποχαύνωσης πέρασαν, το σινεμά ωρίμασε και επανεκτιμήθηκε ως η τέχνη των τεχνών. Οι παλιές φιγούρες παραμερίζονταν καθώς μια μήτρα αναπαρήγαγε αδιάλειπτα νέα είδωλα που όφειλαν να ενσωματωθούν, να κάνουν το δικό τους κύκλο. Ο Γουάιλντερ βομβάρδισε το 1950 το αμερικανικό σινεμά που σκανδαλίστηκε από την πραγματική αντανάκλαση της βιομηχανίας σε ένα μόνο φιλμ που περιείχε ιδιοφυώς τα πάντα. Η ηθική βύθιση στη διαφθορά του πλούτου και τη ματαιοδοξία, βουτιά που ο Γκίλις του έξοχου Γουίλιαμ Χόλντεν κάνει δίχως σκέψη κλείνοντας τον εαυτό του στη φυλακή του ονείρου που κατέληξε εφιάλτης, μπλέκεται με τη νουαρική άποψη για τον έρωτα, όπου το πάθος τυλίγει στις φλόγες τους ήρωές του και όλα μαζί στην παραίσθηση του αιώνιου σταρ που λαμβάνει γράμματα λατρείας για το παρελθόν του. Γεμίζοντας την οθόνη με αναφορές, από τις κέρινες φιγούρες περασμένων βασιλιάδων του βωβού (Μπάστερ Κίτον, Άννα Νίλσον) και τις υπερβολικές υπερπαραγωγές του Σέσιλ Μπ. ΝτεΜίλ, στον πρώην σκηνοθέτη και νυν μπάτλερ της Νόρμα Ντέσμοντ (τον ενσαρκώνει ο Έριχ Φον Στρόχαϊμ, που στην πραγματικότητα είχε σκηνοθετήσει την Γκλόρια Σουάνσον ως Βασίλισσα Κέλι και ήδη στα 1950 ουδείς γνώριζε τι απέγινε), η Λεωφόρος της Δύσεως γράφει πολιτιστική ιστορία και καταλήγει πως οι ταινίες είναι που μίκρυναν και δε χωράνε τη λάμψη των αστέρων τους. Ως λανθάνουσα σινεφιλία δηλαδή, το αριστούργημα του Γουάιλερ μπορεί να κοιτάζει νοσταλγικά στο σινεμά του παρελθόντος, ωστόσο παραμένει μια διαβρωτική σάτιρα πάνω στον άνθρωπο πίσω από το θεό και ακροβατεί στο κυκλωτικό θρίλερ ενός αδιέξοδου συστήματος που φυλακίζει τα όνειρα για να μένει ζωντανό.

Όπως είναι επόμενο σε μια ευθεία πορεία προς τον ηθικό θάνατο, θα έρθει και ο φυσικός θάνατος του Γκίλις (που, σε μια μοναδικά πρωτοποριακή ιδέα για την εποχή, είναι και ο αφηγητής της ταινίας), η δολοφονία του από τη Νόρμα που δε δέχεται την εγκατάλειψη του σκοτεινού αντικείμενου του πόθου της, αλλά και του κοινού που τη λάτρεψε (“Κανένας δεν εγκαταλείπει ένα αστέρι”), όσο εκείνη επιμένει να ετοιμάζεται για το κοντινό της, ίσως σε μια εκ των σημαντικότερων σκηνών στην κινηματογραφική ιστορία που κρύβει ένα παιχνίδισμα φιλοσοφίας πάνω στο σινεμά: Κατάδυση στην παράνοια ως ύστατη (ή μοναδική;) ευτυχία μετά την πλάνη ή το στήσιμο μιας ερμηνευτικής υπερβολής σε ένα μυθικό πλάνο που μαρτυρά την κατασκευή του μύθου;

Πάνος Τράγος

Κυριακή 26 Ιουνίου 2011

Πρόσωπα με Πρόσωπο (post - production)


Ποια είναι η σχέση μεταξύ της λογοτεχνίας, της τέχνης, της φιλοσοφίας, της θρησκείας μιας κοινωνίας, και της κοινωνικής πράξης;

Στην παραδοσιακή συζήτηση υπάρχει αρκετή συμφωνία πάνω στο ότι η σχέση μεταξύ των σκοπών της κουλτούρας και των πραγματικών μέσων δεν είναι καθόλου σχέση σύμπτωσης (και δεν μπορεί να είναι;) και ότι σπάνια είναι μια σχέση αρμονίας. Αυτή η άποψη εκφράστηκε με τη διάκριση μεταξύ κουλτούρας και πολιτισμού, κατά την οποία η κουλτούρα αναφέρεται σε μια ανώτερη διάσταση της ανθρώπινης αυτονομίας και ολοκλήρωσης, ενώ ο πολιτισμός χαρακτηρίζει το βασίλειο της αναγκαιότητας, της κοινωνικά απαραίτητης εργασίας και συμπεριφοράς, όπου ο άνθρωπος δεν είναι πραγματικά ο εαυτός του ούτε βρίσκεται στο στοιχείο του, αλλά εξαρτάται αντίθετα από την ετερονομία, από εξωτερικές συνθήκες και ανάγκες. Το βασίλειο της αναγκαιότητας μπορεί να περιοριστεί (κάτι που συμβαίνει συχνά). Στην πραγματικότητα, η έννοια της προόδου μπορεί να εμφανιστεί μόνο σ'αυτό το πεδίο (τεχνική πρόοδος), στην κίνηση του πολιτισμού προς τα μπρος. Αλλά αυτή η κίνηση δεν εξαφάνισε την ένταση (tension) μεταξύ της κουλτούρας και του πολιτισμού. (...) Ταυτόχρονα, όμως, η ένταση αυτή μειώνεται σταθερά από το γεγονός ότι η κουλτούρα ενσωματώνεται με τρόπο συστηματικό και οργανωμένο στην καθημερινή ζωή και την εργασία (...). Με αυτήν την ενσωμάτωση της κουλτούρας στην κοινωνία, η κοινωνία τείνει να γίνει ολοκληρωτική, ακόμα κι εκεί όπου διατηρεί δημοκρατικές μορφές και θεσμούς. (...)

Με τη μορφή και την κατεύθυνση που παρουσιάζει σήμερα η πρόοδος αυτή του πολιτισμού απαιτεί οπερασιοναλιστικό και μετατρέψιμο σε συμπεριφορά τρόπο σκέψης. κατάλληλο να παραδεχτεί την παραγωγική ορθολογικότητα των δεδομένων κοινωνικών συστημάτων, να τα υποστηρίξει και να τα βελτιώσει, αλλά όχι να τα αρνηθεί. Ωστόσο, το (συνήθως κρυμμένο) περιεχόμενο της ανώτερης κουλτούρας κατοικοέδρευε κυρίως σ'αυτήν την άρνηση: η κατηγορία ενάντια στη θεσμοποιημένη καταστροφή των δυνατοτήτων του ανθρώπου ήταν υποχρεωμένη να διατηρεί μια ελπίδα, την οποία συκοφαντούσε ως "ουτοπική" ο υπάρχων πολιτισμός. Ασφαλώς η ανώτερη κουλτούρα είχε πάντα έναν καταφατικό χαρακτήρα, στο βαθμό που ήταν απαλλαγμένη από το μόχθο και την αθλιότητα εκείνων που αναπαρήγαγαν με την εργασία τους την κοινωνία (που διέθετε αυτήν την κουλτούρα), κι έτσι γινόταν ιδεολογία της κοινωνίας. Αλλά ως ιδεολογία, αποχωριζόταν από την κοινωνία, κι αυτός ο αποχωρισμός της επέτρεπε να διαβιβάζει ελεύθερα την αντίφαση, την κατηγορία και την άρνηση.

Herbert Marcuse, "Remarks on a Redefinition of Culture", στο περιοδικό Daedalus. Journal of the American Academy of Arts and Sciences, Vol. 94, no. 1, 1965. (μετάφραση, Ζήσης Σαρίκας, εκδόσεις ύψιλον)

Πέμπτη 23 Ιουνίου 2011

Πρόσωπα με Πρόσωπο (in post production)



Με τους Λένα Χαλκιοπούλου, Βαγγέλη Μουρίκη, Άκη Καπράνο, Γιώργο Λουκίδη

Πέμπτη 9 Ιουνίου 2011

IF.... (1968), του Lindsay Anderson


Καθόλου τυχαία, οι πρώτες μας μνήμες διατηρούν μιαν ύποπτη χρονική ταύτιση με την πρώτη μας άμεση επαφή με την οργανωμένη κοινωνία. Πέρα από τη 12ετή εκπαίδευση που καταλήγει στη "δευτεροβάθμια" περάτωση (και εδώ είναι η πρώτη μας -στρατιωτικού τύπου- προαγωγή στη δεύτερη βαθμίδα που θα μπορούσε κάλλιστα να συνοδεύεται από κάποιο σημάδι, όπως στα ιδιωτικά σχολεία και κολέγια), ο σύγχρονος πολίτης οφείλει ευλαβικά να ακολουθήσει το σύστημα καρμπόν των δημοσίων ανωτάτων ιδρυμάτων, με την αντίστοιχη πίεση του περίγυρου. Μετά το "νηπιαγωγείο" των 5 ετών (που εξ ημισείας του κόσμου λέγεται απλώς "νήπιο", δηλαδή την ηλικία μεταξύ βρέφους και παιδιού, ταυτίζοντας την παιδική ηλικία με τη διαδικασία της αγωγής), ακολουθεί το δημοτικό σχολείο (ή απλώς "δημοτικό" καθώς η πρώτη αντιστοίχηση ενεργού πολίτη και συστήματος έχει ήδη γίνει με επιτυχία). Στα 12 μόλις χρόνια υποχρεωτικά εισάγεται κανείς στο "γυμνάσιο", εκεί δηλαδή που τα γυμνάσια του ανθρώπου παίρνουν για πρώτη φορά σάρκα και οστά· βλέπετε, από τώρα ιδρώνει κανείς για να ξεχωρίσει και η βαθμολογία δεν είναι πλέον τύποις "αρίστη" για όλους, αλλά ας πούμε πως θέλει να χαρακτηρίζεται από μιαν αξιοκρατία. Στην πορεία του το γυμνάσιο πέρασε τα δικά του γυμνάσια, μετρώντας 4ετή, 6ετή αλλά και 8ετή, στη δικτατορία, φοίτηση πριν καταλήξει 3ετής και μοιράσει τα υπόλοιπα 3 έτη της στο σημερινό Λύκειο, έτσι για να’χαμε να λέγαμε. Χωρίς συνταγματική υποχρέωση για τον πολίτη, το Λύκειο αποτελεί την προϋπόθεση (και συνεπώς υποχρέωση) του συστήματος της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, αυτής δηλαδή που οδηγεί τη μισή χώρα σε πτυχιούχο ανεργία και την άλλη μισή σε αιώνια φοίτηση μέχρι την επιφοίτηση που όμως ξέμεινε στο βιβλίο των θρησκευτικών που τελευταία φορά είδαμε στο γυμνάσιο - και πολύ του ήταν.

Η εκπαιδευτική διαδικασία απλώνει εξίσου ύποπτα δίχτυα προς την αντίστοιχη ενήλικη σωφρονιστική, ειδικά στα δύσκολα. Υπάρχει η σίτιση των τροφίμων, υπάρχει η υποχρέωση σε ανόητους κανόνες, υπάρχει ο προαυλισμός. Και στην έσχατη περίπτωση ενός εσωτερικού αστείου, υπάρχει η τιμωρία. Στη φυλακή βέβαια εμπεριέχεται η ανυπόφορη ειρωνεία της τιμωρίας μέσα στην τιμωρία, ένα αστείο με το οποίο ελάχιστοι θα γελάσουν. Όπως και να έχει, οποιαδήποτε οργάνωση με το στανιό σε ένα σύστημα ήταν, είναι και θα παραμένει αντίθετη με το ανθρώπινο ένστικτο της ατομικότητας που εσωτερικά (ή και όχι μόνο) θα το αντιμετωπίζει ως συντηρητικό, καταπιεστικό, αυταρχικό. Η ουτοπία της αρχαίας δημοκρατίας δε χρειάστηκε στην πραγματικότητα χιλιάδες χρόνων για να μετατραπεί στην καπιταλιστική αυθαιρεσία του σήμερα, από την οποία δε διαφαίνεται επιστροφή. Ο καθωσπρεπισμός της κλειστής κοινωνίας, η εν-νόηση της ηθικής κατά βούληση αυτών που με αυθάδεια θεωρούν πως γράφουν την ιστορία διαφορετικά (ή μια παράλληλη, διαφορετική ιστορία) από το λαό, η ανέχεια οργανώνουν μια μεθοδική τρικλοποδιά στον εαυτό τους, μια κλιμακωτή επανάσταση που πηγάζει εκ των έσω και με την παρόρμηση έχει σχέση μονάχα ως αφετηριακό σημείο.

Λίγο πριν από μια εκ των σημαντικότερων στιγμών του σύγχρονου ανθρώπου, που κορυφώθηκε με τα γεγονότα του Μάη του ‘68, ο Βρετανός εμπνευστής και θιασώτης του καλλιτεχνικού κινήματος υπό το όνομα "Free Cinema", Λίντσεϊ Άντερσον, είχε διαβάζει τα σημάδια της αντικουλτούρας. Εκείνης που η δυτική λαϊκή συνέχεια, κατά τους Καναδούς πανεπιστημιακούς καθηγητές Άντριου Πότερ και Τζόζεφ Χιθ, θεσπίζει στην Αμερική της αποχαύνωσης την "παγκόσμια ημέρα δίχως κατανάλωση", μια ημέρα δηλαδή στις 24 ώρες τις οποίας η αμερικανική αριστερά προλαβαίνει να ξαπλώσει και να κοιμίσει βαθιά στην ησυχία της τη λερωμένη της συνείδηση. Της αντικουλτούρας της οποίας η ανατροπή αμφισβητείται από την ίδια καναδική διανόηση ως αυτοσκοπός, της αντικουλτούρας που ενισχύει την κατανάλωση και καταλήγει ένας ασφαλής μύθος για να διατηρούνται τα στρώματα της κοινωνίας σε γαλήνια τάξη. Ο Άντερσον λοιπόν, εν μέσω άκρατου συντηρητισμού, πολίτης της κορωνίδας της υποκρισίας και της ηθικολογίας, διάβαζε πίσω από τη σύγκρουση καπιταλισμού και κομμουνισμού το σαράκι που έτρωγε την ενστικτώδη ατομικότητα και εμφανιζόταν ως η απόλυτη (ταξική) οργάνωση. Η νεανική εξέγερση που εμπνεύστηκε μπορεί σήμερα να μοιάζει παρωχημένη, το 1968 όμως τόσο το σινεμά όσο και όλες οι πολιτιστικές εκδηλώσεις είχαν μια δύναμη εσωτερική και ασυγκράτητη με την οποία ο λαός αναζητούσε την ταύτιση. Το σενάριο χειροβομβίδα της "Επαναστατημένης Γενιάς" του παίζει ένα πολύ ενδιαφέρον παιχνίδι, όπως διαβάσαμε σε ένα παλιότερο κείμενο του Κωνσταντίνου Σαμαρά: "Ως τι θα μπορούσαμε να ορίσουμε το εκάστοτε σύστημα διδασκαλίας αν όχι ως τη διδασκαλία του εκάστοτε συστήματος;" αναρωτιέται ο ίδιος, έχοντας δει τον Άντερσον να κλείνει το μάτι.

Μέχρι το φινάλε των όπλων, της βίας δηλαδή στη βία της εξουσίας, την πιο αληθινή καραμέλα σε αριστερά στόματα, το δοκίμιο του Βρετανού δημιουργού θα μπλέκει για κουρασμένα μάτια και ακόμη πιο κουρασμένα πνεύματα, την αφήγησή του μεταξύ ονειρικών και ρεαλιστικών σκηνών, θα κλιμακώνει με θαυμαστή οικονομία την έντασή του ("Θέλω να μάθω πότε ζούμε. Αυτό θέλω μόνο να μάθω" λέει ο μαθητής Μικ του πρωτοεμφανιζόμενου Μάλκολμ ΜακΝτάουελ, πριν ονειρευτεί την επανάστασή του, πριν επιτεθεί με ψεύτικες σφαίρες και όπλα στον ιερέα του σχολείου και πριν πιάσει τα πραγματικά όπλα στα χέρια - κι όλα αυτά σε χρονική σειρά), θα ετοιμάζει την επίθεση στην οικουμενικότητα της εξουσίας (προσέξτε τους αποδέκτες της επίθεσης στο φινάλε). Ένα σπάνιο έργο ειλικρίνειας ψάχνει το κοινό του άμα τη επιστροφή του από τις πλατείες αλλά όχι κι από την αγανάκτηση και βάζει μια διαβολεμένη τέταρτη τελεία στα αποσιωπητικά του "Εάν", μη αποσιωπώντας δηλαδή στο όνειρο και τη σκέψη και το δικαίωμα και την επιλογή.

Πάνος Τράγος